TÜRK EDEBİYATINDA MANİLERİMİZ..

 

 

 

 

      konuda çeşitli tezler de ortaya atılmıştır.

 

      1-Mani,”Tükmani”den kısaltılmış bir söz olabilir.

      2-Manlamak”bağırmak”mastarından türemiş olabilir.

      3-Kaşgar Türkçe sindekimanma”sallanmak,sallanarak yürümek,yürümek mastarında da türemiş

olabilir.

 

      4-Çağatay Türkçe sindeki,Mâne/mane”yol başlarına konulan işaretler”(Sami Akalın..Türk manileri) sözüyle ilgili olabilir...

 

        MANİ NİN TARİHÇESİ.  

 

       Köprülü ye göre,Mani,kafiye ve misra adedi itibari ile rubai ye benzemekle beraber tamamen Türklere mahsustur.Osmanlı edebiyatına hiç dahil olmamakla bireber Anadolu halkı arsında mani namıyla muhafaza olunmuş ve bilhassa doğu türkleri arasında gel.şmiştir..

Maniye benzer birde tuyuğ vardır.Tuyuğlar genelde cinasli sözlerin ağırlıkta olduğu şiirlerdir.Manilerin tuyuğlardan daha eski olduğu söylenmektedir.

 

      Manide 

 

      A,a,b,a sıra ölçüsü bulunur.(m.fuat Köprülü)

 

       MANİ SÖYLEME GELENEĞİ

 

       Ülkemizde manilerin söylendiği çeşitli ortamlar vardır.Ramazan bekçileri,helasacılar,sokak satıcıları,fal bakan kızlar,semai kahvelerinde mahalli aşıklar.Hıdırellez ve nevruz a katılan insanlar,saya gezenler,imeceler,sıra geceleri ve düğün dernek gibi topluluklarda söylene gelmiştir mani.

Kayıt tutulmaz ve nesilden nesile aktarılarak günümüze ulaşırlar.kadınlar ve kızlar çeşitli vesilelerle bir araya geldikleride(düğün,bayram,bulgur kırmak yada erişte kesmek için)maniler söylerler..Mani söylenirken,çıbidik(alkış) tutulur.

 

      Eski yıllarda kız istemeye gidenler,manilerle kız isterlermiş.Kız evi de olumlu yada olumsuz cevaplarını yine manilerle verirmiş.Kız evine giden görücüler bir süpürge ister,misafirlerden biri süpürgenin üstüne oturur,niyetini belli edermiş.

 

KIZ TARAFI:

 

       Hoş geldiniz hoş geldiniz

       Bereket getirdiniz

       Varsa bir niyetiniz

       Çekinmeden deyiniz.

 

        GÖRÜCÜ:

 

     Tellidir süpürgeniz

     Gülle dolu bahçeniz

     Niyetimiz bellidir

     Kızınızı isteriz...

 

      Maniler ayrıca;yarım kafiye,tam kafiye,zengin kafiye ve bozuk kafiyeli maniler diye çeşitli bölümlerre de ayrılmıştır.Bazı bölgelerde ikişer yada dörder kişilik gruplar oluşturulup”karşılama”yada atma “karşı beri”söylenen kayıtsız yakılmış dizelerdir.

 

      Yapılarına göre maniler,hazırlanış ve uygulanış biçimlerine göra maniler ve konularına göre maniler olarak üçe ayrılır.dört heceli,beş heceli olmak üzre on iki heceli maniler vardır..

 

      1-NİYET MANİLERİ

 

     Genelde kadınların kendi aralarındaki eğlenceelerde söylenir.Örnek:

 

     Ketenim var tarakta

     Sevdiğim var ırakta

     Varsın ırakta olsun

     Sevgisi var yürekte...

 

      Ayna attım çayıra

     Şavkı vurdu bayıra

    Gökte mevlam çiftlemiş

    Yerde kimler ayıra...

 

     Niyet manileri hıdırellez geleneği sırasında daha çok görülen bir örneklemeidr.Gelecekle ilgili düşüncelerinde tenkit edildiği maniler de vardır.bir kıbrıs manisi:

 

      Eline almış bir çiçek

      Sevecek sevmeyecek

      Ulan hey koca eşek

     Çiçek nerden bilecek...

 

         2-KATAR MANİLER.

 

      Belli kelimelerle başlatılan manilerdir.”altın yüzük,aydoğar,kadife,karanfil gibi”örnek:

 

      Ay doğar ayan beyan

      Yollarda kaldım yayan

      Servi boylu nazlı yar

      Yanına geldim uyan.

 

      3- KARŞILIKLI MANİLER

 

      Çeşitli vesilerle bir araya gelen insanların söylemiş oldukları manilerdir.bu kişiler,kız-delikanlı,baba oğul,ana kız gibi çeşitli kişiler olabilir.bu karşılıklı manilere anadoluda çeşitli adlr verilmiştir.mesela,Adana da:Aşık manisi,atışma,atmaca,deyiş,deyişme,mani atma,manileşme karşılama türkü atma....Aydın da ise,bahtıbar,Kars ta,akışta adı verilir...gelin kaynana atışması da bu gruba dahildir...

 

     OĞLAN:                                                      KIZ:

     Lahuri şal saçağı                     Lahuri şal düğümü

     Kından çıkart bıçağı                Kim görmüş güldüğümü

     Sen bir domur gül isen           Sağ yanım yastık ister

     Bende yayla çiçeği                    Sol yanım sevdiğimi

 

 

      Irafta altın sini                        Iraftaki siniler

     Pek sevdim canım                    seni İnim inim iniler

     Bir tüyüne bin altın                 Gurbette yar olanın

     Verseler vermem seni            Sağ kulağı çiniler....

 

                   OĞLAN:                                                      KIZ.

 

             Şu derde buz musun                    Şu derede buzum ben

             Gelin misin kız mısın                 Gelin değil kızım ben

            Akşama geleceğim                        Geleceksen akşam gel

            Evde yalınız mısın                          Evde yalınızım ben....

 

       Düğünlerde kız evi ve oğlan evi sakinlerinin birbirleriyle atıştığı manilerde Anadolu gerlenekleri arasında yerini almış...

 

 

                                          GÜVEY TARAFI                 KIZ TARAFI;

                         Camiler direk ister                        Karanfıl katar katar

                         Demeye yürek ister                        Ucu sulara bakar

                         Sizin çirkin kızınız                        Sizin tembel oğlunuz

                          Kapıda börek ister                          Baba eline bakar....

 

           Karşılıklı manilerin bir çeşidi de Karadeniz bölgesinde görülür.Kızlar ve errkekler dörder kişilik ayrı gruplar oluştururlar ve bişr birlerine karşılıklı maniler söylerler.Buna yörede karşı-beri de denir...Ezgili söylenen bu manilere yörede atma türküler de denir...örnek:

 

                     ERKEK:                                                   KIZ:

           Çayırundan yuları                            Karşıya kara diken

          Sıra sıra mezarluk                           Kurudum taze iken

           Koynunda memelere                        Bir murad edemedim

           Gel edeum pazarluk                        Gençlik elimde iken...

 

           Saat ikiden sonra                            Bugün Pazar ertesi

           Fadime sancılandı                           Foldan gidelum foldan

           Dedum oğuşturyım                         İtun gavurun oğlu

           Elim karıncalandı                           Beni çıkardun yoldan....

 

             İş yaparken söylenen manilerde vardır.Tarlada bağda bostan iş yaparken söylenen manilerdir.

 

           Kar yağar kar üstüne

          Kış gelir nar üstüne

          Lal olasıca diller

          Her mani yar üstüne...

 

         Halı dokuyan,bulgur çeken insanların kendi aralarında söylediği bu maniler kaynakça olmadığından anonimdir..sahıbı bütün Türkiyedri...

 

         KONULARINA GÖRE MANİLER;

 

 

1-SEVDA MANİLERİ.

 

 

 

            Aşık gençlerin sevdalık,hasret dert,güzellik,heyeca,kıskançlık ve kibir ve kavuşma gibi konuları içerir.düğüm,çeşme başaları,imece gibi ortamlarda söylenir genellikle...

 

Abartma;

 

Asker gelir talimden

Kimse bilmez halimden

Kuşlar tüyünü dökmüş

O da benim ahımdan...

 

Ayrılık;

 

Armut dalda,dal yerde

Bülbül ötmez her yerde

Felek bizi ayırdı

Herbirimiz bir yerde...

 

Çapkınlık..;

 

İplik serdim sicime

Güvenme el piçine

Yar üstüne yar sevmiş

O gidiyor gücüme....

 

Kıskançlı;

 

Hey ördekler ördekler

Birbirini yedekler

Güzel güzel kız almış

Kır sakallı köpekler

 

GELİN KAYNANA MANİLERİ:

 

 

 

               GELİN.                                     KAYNANA:

 

 

Çayırda ot yolarım                                 sakız gibi her yanın

Parmağıma dolarım                               Sen hizmetçi ben hanım

Çok söyleme kaynana                           Evden kovarım seni

Saçlarını yolarım                                   Eğer isterse canım

 

Kazandaki iç bakla                                Başı saçaklı gelin

Mevlam yarimi sakla                            İpten kuşaklı gelin

Azrail gelir isen                                   Dün geldin adam oldun

Önce kaynanam yokla                         Leylek bacaklı gelin...

 

               Manilerle ilgili o kadar çok kaynak buldum ki,bunalrı burada paylaşmak imkansız..elimden geldikçe en beğendiğim bölümleri sık sık sayfama taşıyacağım...

 

               Bu yazıları yazarken,DOĞAN KAYA nın,anonıim halk şiiri adlı eserinden çok faydalndığımı ifade etmeden geçemiyeceğim...

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Yorum Yaz
Arkadaşların Burada !
Arkadaşların Burada !